{"id":39974,"date":"2025-01-10T07:58:47","date_gmt":"2025-01-10T07:58:47","guid":{"rendered":"https:\/\/radiojehona.com\/?p=39974"},"modified":"2025-01-10T07:58:47","modified_gmt":"2025-01-10T07:58:47","slug":"cka-na-ben-ajri-i-ndotur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/radiojehona.mk\/?p=39974","title":{"rendered":"\u00c7ka na b\u00ebn ajri i ndotur?"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"600\" height=\"360\" src=\"https:\/\/radiojehona.com\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/ndotja-shkupi.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-39930\" srcset=\"https:\/\/radiojehona.mk\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/ndotja-shkupi.jpg 600w, https:\/\/radiojehona.mk\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/ndotja-shkupi-300x180.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 600px) 100vw, 600px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u201cNj\u00eb minut\u00eb i makin\u00ebs s\u00eb ndezur mbush 150 tullumbace me gazra t\u00eb d\u00ebmshme\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Ky \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00ebri prej mbishkrimeve n\u00eb tabelat e vendosura dit\u00ebve t\u00eb fundit n\u00eb Prishtin\u00eb, me q\u00ebllim t\u00eb vet\u00ebdijesimit t\u00eb qytetar\u00ebve q\u00eb t\u2019i braktisin makinat dhe t\u00eb ecin n\u00eb k\u00ebmb\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00ebto tabela jan\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr rikujtim p\u00ebr qytetar\u00ebt e Kosov\u00ebs se n\u00eb \u00e7far\u00eb ajri jetojn\u00eb. \u00c7do vit n\u00eb sezonin e dimrit, atyre u shtohet edhe ky hall: \u00e7far\u00eb ajri po thithin?<\/p>\n\n\n\n<p>Ndotja e ajrit p\u00ebrb\u00ebn nd\u00ebr k\u00ebrc\u00ebnimet kryesore p\u00ebr sh\u00ebndetin e njeriut, ka th\u00ebn\u00eb Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb [OBSH]. Sipas saj, 99 p\u00ebr qind e popullsis\u00eb bot\u00ebrore, jeton n\u00eb zona ku nuk p\u00ebrmbushen standardet p\u00ebr kualitet t\u00eb ajrit, shkruan&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.evropaelire.org\/a\/cfare-na-ben-ajri-i-ndotur\/33269775.html\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Evropa e Lir\u00eb<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Grimcat PM 2.5 q\u00eb p\u00ebrhapen n\u00eb aj\u00ebr kan\u00eb ndikimin m\u00eb t\u00eb keq n\u00eb sh\u00ebndetin e njeriut.<\/p>\n\n\n\n<p>Grimcat [PM 2.5 dhe 10] jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb im\u00ebta, dhe p\u00ebr shkak t\u00eb pesh\u00ebs s\u00eb vog\u00ebl q\u00ebndrojn\u00eb leht\u00eb n\u00eb aj\u00ebr, prandaj depozitohen leht\u00eb n\u00eb organizmin e njeriut p\u00ebrmes ajrit t\u00eb thithur.<\/p>\n\n\n\n<p>Sipas t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb Institutit Hidrometeorologjik t\u00eb Kosov\u00ebs \u2013 p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr monitorim t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb ajrit \u2013 m\u00eb 2024 jan\u00eb regjistruar 32 dit\u00eb me ndotje t\u00eb ajrit mbi standardin e p\u00ebrcaktuar nga Agjencia Evropiane e Mjedisit \u2013 pra 32 dit\u00eb kur grimcat e ajrit PM 10 kan\u00eb qen\u00eb mbi nivelet e lejuara, n\u00eb krahasim me 120 dit\u00eb m\u00eb 2010.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cStandardi i lejon vet\u00ebm 35 dit\u00eb. Ne e kemi ulur ndotjen, por kurrsesi nuk jemi t\u00eb k\u00ebnaqur q\u00eb t\u00eb kemi tejkalime. Qoft\u00eb edhe n\u00ebse nj\u00eb dit\u00eb, nj\u00eb or\u00eb, kemi tejkalim t\u00eb standardit, p\u00ebr neve \u00ebsht\u00eb e papranueshme\u201d, ka th\u00ebn\u00eb Shkumbin Shala, specialist i cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb ajrit n\u00eb Institutin Hidrometeorologjik t\u00eb Kosov\u00ebs, n\u00eb disa p\u00ebrgjigje p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Sipas tij, periudha m\u00eb kritike e ndotjes s\u00eb ajrit n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb prej n\u00ebntorit deri n\u00eb shkurt.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kush jan\u00eb ndot\u00ebsit m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb ajrit?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Blloqet n\u00eb termocentralin ekzistues t\u00eb Kosov\u00ebs A, kompanit\u00eb e m\u00ebdha sikurse Feronikeli, mbetjet e gjigantit metalurgjik Trep\u00e7a, sektori i mbeturinave, sektori i transportit, ekonomit\u00eb familjare, mungesa e gjelb\u00ebrimit dhe sektori i nd\u00ebrtimtaris\u00eb n\u00eb zonat urbane, konsiderohen shkaktar\u00ebt m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb ndotjes, sipas Shal\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n<p>Sipas nj\u00eb raporti t\u00eb Bank\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb vitit 2019, kosovar\u00ebt dhe popujt q\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb Ballkan dhe Evrop\u00ebn Lindore, thithin m\u00eb shum\u00eb grimca toksike sesa fqinj\u00ebt n\u00eb Evrop\u00ebn Per\u00ebndimore, dhe kjo edhe p\u00ebr shkak t\u00eb m\u00eb pak politikave p\u00ebr reduktim t\u00eb ndotjes s\u00eb ajrit dhe ngrohjes dhe gatimit duke p\u00ebrdorur l\u00ebnd\u00eb djeg\u00ebse t\u00eb ngurta [shporete me dru dhe qymyr].<\/p>\n\n\n\n<p>Ngjash\u00ebm edhe n\u00eb raportin e vitit 2024 t\u00eb OBSH-s\u00eb \u2013 p\u00ebr ndot\u00ebsit e ajrit brenda ambienteve sht\u00ebpiake n\u00eb Kosov\u00eb \u2013 p\u00ebrmendet se nd\u00ebr burimet kryesore t\u00eb ngrohjes p\u00ebr ekonomit\u00eb familjare n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb stufa me dru, si k\u00ebrc\u00ebnim real p\u00ebr sh\u00ebndetin e njeriut, p\u00ebrfshir\u00eb edhe tymosjen e cigares n\u00eb ambiente t\u00eb brendshme.<\/p>\n\n\n\n<p>Institucionet sh\u00ebndet\u00ebsore n\u00eb bot\u00eb vler\u00ebsojn\u00eb se ajri i ndotur shkakton probleme n\u00eb sistemin e frym\u00ebmarrjes, kancer n\u00eb mushk\u00ebri, bronkit, astm\u00eb, s\u00ebmundje kronike t\u00eb mushk\u00ebrive, probleme n\u00eb sistemin kardiovaskular, probleme neurologjike, ndikon n\u00eb zhvillimin e trurit t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, n\u00eb sistemin riprodhues, dhe n\u00eb probleme me l\u00ebkur\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n<p>Personat e moshuar, grat\u00eb shtatz\u00ebna, personat me s\u00ebmundje kronike, si dhe t\u00eb varfrit si kategori sociale, thuhet se e vuajn\u00eb m\u00eb s\u00eb r\u00ebndi ajrin e keq t\u00eb nj\u00eb vendi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Vdekjet e parakohshme<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Instituti Komb\u00ebtar i Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb Publike n\u00eb Kosov\u00eb (IKSHPK) i ka th\u00ebn\u00eb Radios Evropa e Lir\u00eb se 1.150 vdekje n\u00eb vit i atribuohen cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb keqe t\u00eb ajrit, \u00e7ka paraqet 12.1 p\u00ebr qind t\u00eb vdekshm\u00ebris\u00eb totale nga t\u00eb gjitha shkaqet natyrore.<\/p>\n\n\n\n<p>Instituti ka th\u00ebn\u00eb se k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna i mb\u00ebshtet n\u00eb studimin e kryer nga projekti Millenium Challenge Cooperation n\u00eb periudh\u00ebn 2017-2019 n\u00eb Kosov\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Institucione tjera kan\u00eb t\u00eb dh\u00ebna tjera.<\/p>\n\n\n\n<p>Sipas raportit t\u00eb Bank\u00ebs Bot\u00ebrore, rreth 760 njer\u00ebz vdesin para kohe \u00e7do vit n\u00eb Kosov\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb ekspozimit n\u00eb aj\u00ebr t\u00eb ndotur.<\/p>\n\n\n\n<p>Sipas Agjencis\u00eb Evropiane p\u00ebr Mjedis, numri i vdekjeve t\u00eb parakohshme nga ekspozimi n\u00eb nivele t\u00eb d\u00ebmshme t\u00eb grimcave PM 2.5 \u00ebsht\u00eb ulur nga 3.888 n\u00eb 2005, n\u00eb 2.608 m\u00eb 2021.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00eb keq se Kosova, n\u00eb nivel rajonal, jan\u00eb Maqedonia e Veriut dhe Serbia.<\/p>\n\n\n\n<p>Shkumbin Shala ia ka atribuuar k\u00ebt\u00eb ulje adoptimit t\u00eb praktikave t\u00eb mira prej vendeve q\u00eb ve\u00e7se e kan\u00eb tejkaluar k\u00ebt\u00eb faz\u00eb t\u00eb ndotjes s\u00eb ajrit.<\/p>\n\n\n\n<p>Ai ka p\u00ebrmendur investimin e Korporat\u00ebs Energjetike t\u00eb Kosov\u00ebs (KEK) m\u00eb 2013 p\u00ebr mbulimin e deponis\u00eb s\u00eb hirit, shtrirjen e ngrohtores p\u00ebrmes KEK-ut n\u00eb Prishtin\u00eb, si dhe vet\u00ebdijesimin e nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb qytetar\u00ebve p\u00ebr d\u00ebmet e djegies s\u00eb th\u00ebngjillit apo druve.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cN\u00eb vjet\u00ebt e fundit kjo ulje nuk v\u00ebrehet n\u00eb mas\u00eb t\u00eb r\u00ebnies drastike, si\u00e7 ka ndodhur n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, pasi investimet e m\u00ebdha jan\u00eb b\u00ebr\u00eb, tani na duhen investime t\u00eb vogla, me korrigjime n\u00eb zonat urbane, te pjesa e nd\u00ebrtimit, te pjesa e bizneseve. Ndoshta komuna mund ta menaxhoj\u00eb m\u00eb mir\u00eb q\u00eb disa biznese si, restorante, autolarje e servisime q\u00eb nuk jan\u00eb t\u00eb nevojshme n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb qytetit, t\u00eb largohen n\u00eb periferi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Shala rekomandon se p\u00ebr p\u00ebrmir\u00ebsim t\u00eb m\u00ebtejm\u00eb t\u00eb situat\u00ebs, duhet t\u00eb shtyhet p\u00ebrpara p\u00ebrdorimi i energjis\u00eb s\u00eb rinovueshme, t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohet sistemi i transportit publik, t\u00eb ket\u00eb kontroll t\u00eb emetimeve industriale dhe t\u00eb ket\u00eb fushata nd\u00ebrgjegj\u00ebsimi p\u00ebr mb\u00ebshtetje t\u00eb politikave mjedisore.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00c7far\u00eb mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb gjithsecili?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Autoritetet sugjerojn\u00eb se n\u00eb dit\u00ebt kur ajri \u00ebsht\u00eb i cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb dob\u00ebt, nuk rekomandohet t\u00eb dilni t\u00eb ambiente t\u00eb hapura, n\u00ebse nuk \u00ebsht\u00eb e domosdoshme, apo t\u00eb p\u00ebrdorni maskat e tipit N95.<\/p>\n\n\n\n<p>Por, ajo q\u00eb mund t\u00eb b\u00ebni p\u00ebr ruajtje t\u00eb ambientit p\u00ebrfshin mosdjegien e druve, qymyrit apo peletit, t\u00eb reduktoni harxhimin e rrym\u00ebs, t\u00eb shmangni makin\u00ebn dhe t\u00eb ecni apo t\u00eb p\u00ebrdorni bi\u00e7iklet\u00ebn.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&ldquo;Nj&euml; minut&euml; i makin&euml;s s&euml; ndezur mbush 150 tullumbace me gazra t&euml; d&euml;mshme&rdquo;. Ky &euml;sht&euml; vet&euml;m nj&euml;ri prej mbishkrimeve n&euml; tabelat e vendosura dit&euml;ve t&euml; fundit n&euml; Prishtin&euml;, me q&euml;llim t&euml; vet&euml;dijesimit t&euml; qytetar&euml;ve q&euml; t&rsquo;i braktisin makinat dhe t&euml; ecin n&euml; k&euml;mb&euml;. K&euml;to tabela jan&euml; nj&euml; tjet&euml;r rikujtim p&euml;r qytetar&euml;t e Kosov&euml;s se n&euml; [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":39930,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-39974","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-vendi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39974","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39974"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39974\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":39976,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39974\/revisions\/39976"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/39930"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39974"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39974"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39974"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}