{"id":38913,"date":"2024-12-17T14:06:27","date_gmt":"2024-12-17T14:06:27","guid":{"rendered":"https:\/\/radiojehona.com\/?p=38913"},"modified":"2024-12-17T14:06:28","modified_gmt":"2024-12-17T14:06:28","slug":"fizikanet-thone-se-mund-te-testojne-nese-ekzistenca-e-jetes-eshte-rastesore","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/radiojehona.mk\/?p=38913","title":{"rendered":"Fizikan\u00ebt thon\u00eb se mund t\u00eb testojn\u00eb n\u00ebse ekzistenca e jet\u00ebs \u00ebsht\u00eb rast\u00ebsore"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"190\" height=\"266\" src=\"https:\/\/radiojehona.com\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/download.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-38914\" style=\"width:403px;height:auto\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Kur shqyrtojm\u00eb sasin\u00eb e madhe t\u00eb kushteve q\u00eb duhen plot\u00ebsuar p\u00ebr t\u00eb krijuar jet\u00eb n\u00eb univers, e aq m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb Sistemin Diellor, \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb t\u00eb mendosh se universi mund t\u00eb jet\u00eb nd\u00ebrtuar q\u00ebllimisht p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur jet\u00ebn inteligjente.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Kjo ide, e propozuar fillimisht nga fizikan anglez Brandon Carter n\u00eb 1973, njihet si &#8220;parimi antropik&#8221; (AP) dhe ka p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb eksploroj\u00eb n\u00ebse universi \u00ebsht\u00eb krijuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb till\u00eb q\u00eb t\u00eb mund\u00ebsoj\u00eb jet\u00ebn. Ky parim ka dy formulime kryesore: AP i dob\u00ebt, q\u00eb argumenton se vet\u00eb fakti q\u00eb ne po v\u00ebzhgojm\u00eb universin tregon se ai \u00ebsht\u00eb zhvilluar p\u00ebr t\u00eb mb\u00ebshtetur jet\u00ebn inteligjente, dhe AP i fort\u00eb, q\u00eb pretendon se universi nuk kishte zgjidhje tjet\u00ebr ve\u00e7se t\u00eb zhvillohej n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb. Ky formulim i fundit shpesh p\u00ebrfshin elemente filozofike ose fetare mbi nj\u00eb q\u00ebllim t\u00eb projektuar t\u00eb universit.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Shum\u00eb ekspert\u00eb e kan\u00eb kritikuar AP-n\u00eb, duke th\u00ebn\u00eb se p\u00ebr sa koh\u00eb nuk mund t\u00eb falsifikohet, ajo nuk ka vler\u00eb shkencore. Megjithat\u00eb, nj\u00eb studim i ri i publikuar n\u00eb Journal of Cosmology and Astroparticle Physics propozon nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb testuar k\u00ebt\u00eb supozim deri m\u00eb tani t\u00eb patestuesh\u00ebm.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7el\u00ebsi i k\u00ebtij testi q\u00ebndron n\u00eb faktin se duket se ka konstante universale q\u00eb b\u00ebjn\u00eb t\u00eb mundur jet\u00ebn inteligjente. P\u00ebr shembull, ndryshime shum\u00eb t\u00eb vogla n\u00eb konstanten e Planck-ut ose n\u00eb konstanten gravitacionale mund ta b\u00ebnin t\u00eb pamundur jet\u00ebn n\u00eb univers.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Studimi p\u00ebrqendrohet te aksionat ultra t\u00eb lehta, t\u00eb njohura edhe si materia e zez\u00eb &#8220;e mjegullt.&#8221; Sipas autor\u00ebve, Nemanja Kaloper (nj\u00eb astrofizikan nga UC Davis) dhe Alexander Westphalb (nj\u00eb fizikan i grimcave nga DESY n\u00eb Gjermani), v\u00ebzhgimet e ardhshme t\u00eb k\u00ebsaj grimce teorike mund t\u00eb ndihmojn\u00eb n\u00eb vler\u00ebsimin e vlefshm\u00ebris\u00eb s\u00eb AP-s\u00eb. P\u00ebr t\u00eb falsifikuar AP-n\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt duhet t\u00eb v\u00ebrtetojn\u00eb tre gj\u00ebra: q\u00eb inflacioni kozmik ka ndodhur, q\u00eb aksiot ekzistojn\u00eb dhe q\u00eb materia e zez\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga aksionat.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Rasti yn\u00eb specifik \u00ebsht\u00eb i pari ku parimi antropik mund t\u00eb d\u00ebshtoj\u00eb n\u00eb prov\u00eb, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb shpallet thjesht i pavlefsh\u00ebm,&#8221; tha Kaloper n\u00eb nj\u00eb deklarat\u00eb p\u00ebr shtyp. Sipas tij, prania e inflacionit n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb dhe aksionat ultra t\u00eb lehta me masa m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha se 10^-19 eV do t\u00eb n\u00ebnkuptonte se materia e zez\u00eb &#8220;duhet&#8221; t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb aksion, pasi p\u00ebrndryshe do t\u00eb kishim shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr materie t\u00eb zez\u00eb nga sa \u00ebsht\u00eb e nevojshme.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Sigurisht, deri m\u00eb tani shkenc\u00ebtar\u00ebt nuk kan\u00eb mundur t\u00eb plot\u00ebsojn\u00eb asnj\u00eb nga k\u00ebto tre kritere. Por n\u00ebse supozimet fillestare jan\u00eb t\u00eb sakta, ky shembull mund t\u00eb ndihmoj\u00eb n\u00eb provimin, ose t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb mb\u00ebshtetjen e fort\u00eb, t\u00eb parimit antropik. N\u00ebse AP provohet i pav\u00ebrtet\u00eb, Kaloper sugjeron se &#8220;rregulla t\u00eb ndryshme udh\u00ebheqin kushtet fillestare&#8221; t\u00eb universit.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Teoria reale e kozmologjis\u00eb,&#8221; p\u00ebrfundon Kaloper, &#8220;mund t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e nd\u00ebrlikuar nga sa mendonim.&#8221;\/Popularmechanics \u2013 Syri.net<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kur shqyrtojm&euml; sasin&euml; e madhe t&euml; kushteve q&euml; duhen plot&euml;suar p&euml;r t&euml; krijuar jet&euml; n&euml; univers, e aq m&euml; tep&euml;r n&euml; Sistemin Diellor, &euml;sht&euml; e leht&euml; t&euml; mendosh se universi mund t&euml; jet&euml; nd&euml;rtuar q&euml;llimisht p&euml;r t&euml; mb&euml;shtetur jet&euml;n inteligjente.&nbsp; Kjo ide, e propozuar fillimisht nga fizikan anglez Brandon Carter n&euml; 1973, njihet si &ldquo;parimi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":38914,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[568],"tags":[],"class_list":["post-38913","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kuriozitete"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38913","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38913"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38913\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38916,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38913\/revisions\/38916"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38914"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38913"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38913"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiojehona.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38913"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}